Chưa chữ viết đã vẹn tròn tiếng nói / Vầng trăng cao đêm cá lặn sao mờ. / Ôi tiếng Việt như đất cày, như lụa / Óng tre ngà và mềm mại như tơ…” (Thơ “Tiếng Việt” của Lưu Quang Vũ).
Rất nhiều bố mẹ có con sống ở nước ngoài, đều đang „vật lộn“ với việc giữ gìn tiếng Việt cho con, hoặc dạy con (tùy vào điều kiện và hoàn cảnh mỗi gia đình). Cũng có những sáng kiến giữ gìn tiếng Việt của Kiều bào nước ngoài ở Châu Âu và Mỹ, như ở đâu: và ở đây:
Cũng có rất nhiều gia đình tìm đủ mọi cách dạy con tiếng Việt, đặt ra các quy tắc: phải nói tiếng Việt ở nhà, phải gọi điện cho ông bà họ hàng nói tiếng Việt, vân vân và mây mây, nhưng rốt cuộc các bé vẫn mất tiếng Việt. Tôi cũng nằm trong số đó, nhưng (cho đến nay) đỡ hơn chút ít.
Dạy tiếng Việt cho bé là cả quá trình dài (dài hơn đường sắt cao tốc :D), cần nhiều cố gắng, công sức, và quan trọng nhất là kiên nhẫn của bố mẹ.Trong Serie này tôi ghi lại những kinh nghiệm từ bản thân, đã và đang cố thử, để dạy tiếng Việt cho các bé, chủ yếu trang bị cho các bé 4 kĩ năng: nghe, nói, đọc và viết.
NGHE
Thực ra, để hiểu được tiếng Việt ko hề khó, các bạn sẽ để ý, bố mẹ nói gì thì bé cũng hiểu thôi, và nhiều gia đình là con cái trả lời lại bằng tiếng nước ngoài (trường hợp ở Đức là trả lời bằng tiếng Đức). Như vậy, „nghe“ (để hiểu) tiếng việt, thì có thể các bé bằng cách này hay cách khác sẽ đơn giản hơn.
Đây là một kĩ năng vừa khó vừa dễ. Cũng như người lớn thôi, nhiều khi nghe không hiểu gì những gật đầu như hiểu rồi. Nhiều lúc mới nói 1,2 cầu đã hiểu, nên nghe để hiểu thì rất khó để kiểm chứng. Các tốt nhất để cách bé nghe hiểu tốt là verification, khuyến khích các bé giải thích lại, bằng vốn từ đơn giản tiếng Việt, hoặc bằng tiếng mà bé thấy tự tin. Tuy nhiên cái này lại liên quan đến kĩ năng phần sau: NÓI. Đơn giản vì mỗi bé hiểu một các khác nhau, và nói ra sẽ khác nhau. Để rèn các bé nghe tốt, các tốt nhất là các bé nghe từ nhiều ngồn: Bố mẹ, người thân, chương trình TV, và cuối cùng là bạn bè và nhóm người Việt Nam khác ở cùng đất nước bạn ở. Ở đây chỉ bàn đến cách 1 và 2, bố mẹ, và chương trình có sẵn
Từ Bố Mẹ:
Thực ra cũng không có cách nào shortcut cả, chỉ duy nhất mỗi cách là nói chuyện với con…Hãy trò chuyện, kể cho bé nghe về chuyện gì đang xảy ra, ngày xưa, ngày nay..v.v.. Với 1 cách nói thật sự đơn giản hết sức, và đầy đủ câu. Các bé sẽ chắt lọc thông tin trong câu chuyện của bạn để hiểu. Ví dụ: Thay vì nói: bài thi khó không? thì nói: con thấy bài thi hôm nay khó không?
Các câu nghi vấn cố gắng nhấn mạnh các từ để hỏi: không? thế nào? Phải chứ?
Các câu khẳng định cố gắng dùng đủ chủ vị ngữ:
Các câu phủ định cố gắng nhấn mạnh từ phủ định: không đi học muộn đâu con nhé! đừng chơi game nữa con.
Tiếng Việt là ngôn ngữ thanh điệu và đơn lập và đa nghĩa (ví dụ ở đây: https://znews.vn/mot-tu-chiu-ma-co-toi-8-nghia-post1466891.html). Cho nên dạy bé từng từ nào ra từ đó, và cách dùng của nó. Song song việc bố mẹ nói, cố gắng mở rộng vốn từ cho con. Tiếng Việt cũng rất phức tạp do nhiều từ vay mượn. Khi có 1 từ mới, dạy trẻ có thói quen hỏi khi không biết. Và cố gắng kiên nhẫn giải thích bằng tiếng Việt, nếu đã cố gắng do vốn từ bé ko đủ để hiểu, cũng không sao cả, giải thích bé bằng tiếng nước ngoài.
Một người bình thường dùng 2 ngàn từ (có khi ít hơn :D) như vậy thì đặt mục tiêu dạy bé vài trăm đến 1 ngày từ, tùy các tình huống khác nhau là quá thành công rồi.
Nếu bé gặp cô, chú, bác này nói tiếng Việt không hiểu, cũng không sao cả, tiếng nào cũng thế thôi (giả sử bạn sinh ra ở Berlin nói tiếng Đức mà nghe giọng Bayern xem)
Từ Media:
Youtube là nguồn chính để dạy các bé, nhưng bố mẹ cũng nên cân nhắc chương trình được xem và không được xem phù hợp lứa tuổi. Có thể phân loại ra các chương trình:
- Phim hoạt hình: các truyện cổ Grimm kể lại, hoặc Andersen, khi các bé đã đọc bằng tiếng sở tại, thì xem tiếng Việt sẽ làm các bé thích thú hơn, và học thêm được nhiều từ
- Podcast: YouTube, spotify, có các mục kể truyện ngắn. Đương nhiên ngắn thôi, các bố mẹ thử nghĩ xem mình cũng ko nghe nổi cái gì dài, nên các bé cũng vậy mà :D
- Ca nhạc: tùy sở thích bố mẹ và các bé. Nhạc đơn giản như bà ơi bà, con gà mái. v.v.., các bé nhà tôi thích anh trai say hi, hoặc em xinh say hi, vợ tôi còn in cả lời bài hát để các bé hát theo. Đương nhiên là có giai điệu các bé sẽ dễ thuộc hơn.
Nên nhớ, Media thường có 2 mặt, nếu ko control cẩn thận các bé rất dễ lướt ngoài tầm kiểm soát, như vậy lựa chọn và quan trọng nhất là xem cùng trẻ. Còn ko có bố mẹ, các bé chuyển sang tiktok ngay khi không có bố mẹ ở đó :D
Cần nhấn mạnh thêm là nghe là một kĩ năng vừa rất dễ vừa rất khó, nghe để hiểu lại càng khó hơn. Nghe là input, cái thông tin nhận vào trong đầu trẻ. Nên chỉ còn cách để bé hiểu, và giúp bé nghe tốt thì liên kết và bổ trợ với kĩ năng NÓI ở phần sau. Ngay cả người lớn cũng vậy thôi, vợ tôi nói tôi vẫn luôn nghe :D còn khi vợ hỏi „anh có đang nghe em nói không đó“ thì..mà thôi bài viết này ko phải về bố mẹ các bé.
Nói
Các cụ thường mắng „ăn không nên đọi, nói không nên lời“ là để chỉ người lớn và hàm nghĩa về „vấn đề ăn ở“, chứ không phải nói về trẻ, trẻ thì được quyền nói sai nhé. Đây là kĩ năng không khó như kĩ năng nghe ở trên. Để bố mẹ giúp các bé, đơn giản nhất là: khuyến khích cách bé nói tiếng Việt, sai cũng được. Bên cạnh khuyến khích là các chế tài: ví dụ phải nói tiếng Việt ở nhà, hoặc làm gì tùy thích, miễn là trẻ nói là được.
Khuyến khích trẻ nói:
Phải nói thì mới học nói được, nói ở đây là nói, dùng tiếng Việt để người khác hiểu, đồng thời bổ trợ lại cho nghe. Hay kiên nhẫn nghe trẻ nói. Nếu trẻ nói sai thì sửa và giúp trẻ nhắc lại. Tôi có cách hơi hardcore là cho bé nhà tôi ghi podcast (đương nhiên không publish được vì bé ko muốn).
Sửa giúp trẻ
Bé nói sai thì kiên nhẫn sửa giúp bé. Và quan trọng nhất là câu cuối cùng bé nói ra sau khi sửa, phải là câu bé phải nhắc lại và chính xác nhất. Ví dụ bé nhà tôi hớt hải chạy vào phòng tôi và nói: „cái bóng xịt cần phải pumpe“, đương nhiên là tôi hiểu, hoặc bất kì bố mẹ nào cũng hiểu, và thậm chí không làm bố mẹ cũng hiểu, đúng ko? Nhưng như thế quá nhàm chán, sau vài lần sửa thì bé nói đủ câu như này: Bố ơi, quả bóng này bị xịt nên con cần bơm nó lên ạ.
Khi sửa cho bé, song song việc dạy thêm từ mới cho bé, thì tôi luôn nhắc con „nói cả câu“, gồm chủ ngữ, vị ngữ và giới từ, có thể kèm thêm xưng hô. Khi bé có thói quen nói cả câu, tránh nói 1 từ, 2 từ, hoặc chưa nói bố mẹ đã hiểu, thì việc sau này ghép lại khá dễ dàng. Ví dụ câu ở trên: bố ơi (xưng), quả (giới từ) bóng (chủ ngữ) này bị xịt rồi (vị ngữ), nên con cần bơm nó lên ạ (xưng). Tương tự như thế. Lúc đầu bé sẽ khó chịu, nhưng cả bố mẹ và bé dần sẽ thành thói quen. Cố gắng đừng chấp nhận bé nói sai, vì như vậy thành thói quen cho bé. Nên nhớ, ai cũng có thể sai chứ huống gì các bé đang học nói.
Hát
Như tôi nói ở trên, hát những bài đơn giản cùng bé, sau này lớn bé có thể quên, nhưng chắc chắn nó vẫn nằm đâu đó trong tiềm thức bé. Còn với các bé lớn 1 chút, dạy bé các bài hát lớn :D hoặc bật karaoke bé hát theo. Nhưng đây là các khó, có thể làm được thì rất tốt.
Nói giữa dám đông hoặc với người lạ.
Cách này thì tùy tính cách từng bé, hướng nội hướng ngoại, vân vân, nhưng khi gặp người lạ, kiên nhẫn khuyến khích bé tự giới thiệu bản thân, hoặc trả lời các câu hỏi của người lạ một cách đầy đủ nhất. Đó cũng là các để bé ôn lại những gì đã học, không phải chỉ mỗi nói với bố mẹ.
— 21.11.2025 —
to be continued