ĐỌC

Đến một lúc nào đó, trẻ không học từ mới từ bố mẹ nữa (và cũng không phải từ media vì media không củng cố được nhiều vốn từ). Cách tốt nhất là bé biết đọc, kết hợp với hỏi, để tự bé tìm hiểu thêm vốn từ. Và khai thác kiến thức ở nhiều nguồn khác nhau, hơn là từ bố mẹ.

Có thể nói, đọc là một kĩ năng mất nhiều thời gian của bố mẹ và bé nhất, nhưng rất thú vị. Ở đây thì giả định là các bé học xong lớp 1 của tây, là biết các mặt chữ tây, có thể đọc một cách đơn giản rồi.

Tôi lớn lên dưới mái trường xhcn, nên trong đầu vẫn đâu đó đọc là phải đánh vần,nếu ko đánh vần thì sao đọc. Ví dụ, i ê u iêu, hờ iêu hiêu sắc hiếu (ko phải hiếu sắc :D). Mà đánh vần có thể nói là 1 kĩ năng khó nhất, chứ không phải đọc. Nhưng, vẫn có cách bỏ qua đánh vần mà vẫn đọc được.

Tôi cũng rất mất thời gian để tìm cách dạy bé cách đọc, tham khảo nhiều nguồn. Có một cách đọc toàn chữ (whole-word reading method) mà không qua đánh vần. Muốn kiểu một cách chi tiết nó là gì thì các bố mẹ chịu khó Google đi nhé (đừng lười). Phương pháp này thì các bé sẽ nhớ cả chữ, thay vì phân tích thành các âm. Cách này tôi thấy thú vị và dễ tiếp cận (cũng đơn giản hơn cho trẻ nhà tôi :D vì tiếng Đức đọc cũng như tiếng Việt thôi). Giả sử một bé học ở Đức mà đưa cho một đoạn chữ Việt, các bé sẽ cố đọc, thường đâu đó đúng, chỉ có điều sai dấu, tôi không muốn sa đà vào tranh luận xem cần thiết đánh vần hay ko? Tranh luận thì ở đây (https://vnexpress.net/co-can-day-tre-viet-danh-van-khong-3808763.html) tôi không phải chuyên gia trong lĩnh vực này. Thực ra tìm kiểu kĩ thì trước thế kỉ 20, tiếng Anh, Pháp cũng đánh vần mà. Sau họ bỏ chuyển sang cách whole word reading method.

Từ method này, tôi dạy các bước sau:

dạy các chữ cơ bản và cách đọc chúng trong tiếng + ví dụ A, tiếng anh đọc là Ây, nhưng tiếng Việt là A. B, tiếng Anh đọc là Bi, tiếng Đức là Bê, tiếng Việt cũng vậy…, nếu Đ là đọc Đê, còn D đọc là Dê, G=GH đọc là Gờ, NG = NGH đọc là Ngờ, vân vân, gặp các bé sẽ nhớ
Các kí tự đặc biệt mà chữ tây ko có, ơ, ô, ê â, ă (giống a á ớ bờ cờ dờ đờ ấy) và kém các ví dụ
dạy các bé các dấu: ko dấu, huyền, sắc, hỏi, ngã, nặng. Phần này khó nhất, và các bé hay quên, nên sẽ tốn thời gian để học.

Rồi, các bé bắt đầu biết cách đọc chữ „bố, mẹ, ông, bà, anh, chị“ rồi đó.

Chuẩn bị các sách để đọc với bé, sách phải hết sức đơn giản có thể chia làm 3 level:

Level gà mờ: cách sách nhiều hình, ít chữ, ví dụ bộ i tờ, v
Level thoát mù chữ: các sách nhiều chữ hơn chút, nhưng vẫn có hình: ví dụ thơ (thơ có vần, nhất là thể thơ 5,4, cao cấp hơn thì lục bát) góc sân và khoảng trời của TDK, chuyện cổ tích loài người của XQ.
Level biết đọc: các truyện mà giống với ngôn ngữ mà các bé có, ví dụ truyện cổ, nhưng bằng tiếng Việt. Hoặc truyện tranh, ví dụ tôi mua đô rê mon, hoặc tập nhật kí cậu bé nhút nhát.

nhắc lại là đọc là kĩ năng khó, nên bố mẹ cần đi kèm bé, đọc giúp, chỉnh sửa, gợi ý. Mỗi tối trước khi đi ngủ đọc 10,15 phút. Dần các bé sẽ tự vỡ ra và nhớ.

Khi đọc được rồi thì cố gắng giữ cho bé, khuyến khích đọc sách. Nếu đọc được thường các bé nhớ được dài lâu khi đọc lại. Và dần dần học từ mới từ đó. Hoặc không hiểu chủ động hỏi bố mẹ, thì bố mẹ sẽ giải thích.

Viết

Kĩ năng này thì cần các bé phải cố gắng là chính. Nhưng tôi nghĩ đọc tốt thì viết sẽ không bị sai, còn viết hay hay ko là chuyện khác nhé :D Các này hơi advance, và cần các bé là chính, nếu thích bé sẽ viết, ko thì khó lắm.

Ngắn gọn là muốn học viết tốt thì phải VIẾT, ko còn cách nào khác. Với các bé viết được chắc phải lớp 2,3 trở lên. Tôi dùng cách cách sau

Viết tin nhắn: tạo 1 group chat, bé có thể vào đó nhắn cho bố mẹ, ông bà. Bé vừa học đọc, vừa học cách type. Có thể khuyến khích bé viết ra giấy rồi chụp lại cho ông bà, nếu bé không biết cách gõ unikey :D còn không nhớ dạy bé unikey trước.
Viết postcard và viết bảng: ngày lễ, sinh nhật của người trong gia đình thì viết post card. Bé cần note gì viết lên bảng, cách này cần bảng trong phòng bé. Khuyến khích bé viết bằng tiếng Việt
Viết nhật kí hoặc blog: cách này khó, tôi có thử bé nhà tôi, bé viết đc 1 chút thì bỏ, nhưng bé cũng cố gắng viết. Bé nhà tôi chứa đến tầm viết được blog bằng tiếng Việt dài, nhưng dưới 10 câu là bé viết được.

Kĩ năng này rất cao cấp, tôi còn viết không hay nữa là dạy các bé nhà tôi viết hay, nên tôi chỉ hy vọng các bé nhắn được tin nhắn cho tôi. Thi thoảng đang làm việc mà nhận đc tin nhắn WhatsApp của con: bố ơi con về rồi, giờ con làm bài tập đây, cũng rất vui và thấy là đủ rồi.

Kết

„Mọi sự đều sẽ hết, nhưng người Do Thái thì không. Tất cả các thế lực khác sẽ qua đi, nhưng Họ vẫn còn. Bí mật trong sự bất tử của Họ là gì?” – Mark Twain

Người do thái dù có 4000 năm tha hương nhưng họ luôn giữ ngôn ngữ Do Thái. Đó là cách để họ giữ gìn các giá trị văn hóa, khoa học, lịch sử và kinh nghiệm sống từ đời này qua đời khác hàng ngàn năm. Tiếng Việt mà đi ra khỏi nước Việt Nam, rất đáng tiếc. là thường hay mai một đi.

Có một nghiên cứu những lợi ích của trẻ đa ngôn ngữ, ở đây: https://www.youtube.com/watch?v=MMmOLN5zBLY và ở đây: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7473972/ Chung quy lại thì các bé có tư duy và các nhìn không bị bó buộc trong những hạn chế của ngôn ngữ đó, và cách ngôn ngữ thuộc hệ đặc biệt khác nhau như tiếng Việt và tiếng Đức, càng kích thích trẻ tò mò hơn. Chính tôi cũng cảm thấy rất khác nhau :D 1 bên là nói ít hiểu nhiều (tiếng Việt), còn 1 bên là nói nhiều mà ko hiểu gì :D (tiếng Đức). Tóm lại lợi ích thì nhiều. Bên cạnh đó, động lực để tôi dạy các bé nhà tôi tiếng Việt là muốn giữ gìn tiếng Việt cho các bé, cũng không phải tham vọng như người Do Thái là giữ gìn văn hóa ngàn năm, chỉ là để khi tôi về già, các bé ngồi ăn cơm vẫn nói tiếng Việt với tôi, chứ không phải bộ não của một cụ già vẫn phải nghĩ tiếng Đức để nói với các bé :D

Chắc tôi nhắc không dưới 3 lần khi biên bài này là dùng tiếng Việt rất khó, dạy tiếng Việt càng khó hơn, nên các bố mẹ nên chuẩn bị sẵn tinh thần là sẽ mất nhiều thời gian, và lòng kiên nhẫn của bố mẹ. Nhưng bù lại. Thời gian dạy các bé cũng là chơi với các bé mà đúng ko? Hãy vui vẻ tận hưởng thời gian bên các bé, dạy các bé tiếng Việt, xây dựng kỉ niệm, cũng chỉ có vài năm rồi các bé lớn, đi học xa hoặc sống tự lập, thì lúc đó các bé ko thèm học gì ở các bạn nữa đâu.

— 21.11.2025 —

hết